Cuma: En Faziletli Gün ve Cami Adabı

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِي لِلصَّلَاةِ مِن يَوْمِالْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ ذَلِكُمْ خَيْرٌلَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ (Cuma, 62/9.)

“Eyiman edenler! Cuma günü namaz için çağrı yapıldığı zaman, hemen Allah’ınzikrine koşun ve alışverişi bırakın. Eğer bilirseniz bu, sizin için daha hayırlıdır. 

      Cuma, İslâm dininde büyük değer verilenhaftalık toplu ibadetin yapıldığı gün ve o gün ifa edilen namazın adıdır.İslâm’dan önce haftanın altıncı gününe arûbe denirdi. Bu günün Cuma adınıalması bilhassa toplantı günü olmasından kaynaklanmaktadır. Aynı adı taşıyansurede  “Ey iman edenler! Cuma günü namaziçin çağrı yapıldığı zaman, hemen Allah’ın zikrine koşun ve alışverişi bırakın.Eğer bilirseniz bu, sizin için daha hayırlıdır” (Cuma, 62/9.)  buyrulması, Cumanamazının farz kılınmadan önce de günün bu adla anıldığına ve toplantı günüolduğuna işaret etmektedir.

         Hadis-işeriflerden anlaşıldığına göre Cuma, haftalık ibadet günü olarak daha önceYahudi ve Hristiyanlar için tayin ve takdir edilmiş, fakat onlar bu konudaayrılığa düşerek Yahudiler cumartesiyi, Hristiyanlar pazarı haftalık toplantıve ibadet günü olarak benimsemişlerdir.

         Allah da Cumagününü Müslümanlara nasip etmiş, onları bu konuda hakka ulaşmaya muvaffakkılmıştır. Böylece İslâm’ da haftalık toplu ibadet günü olarak Cuma günüseçilmiş, bu günün haftalık bayram olduğu birçok rivayette açıkçabelirtilmiştir.

        Hz. Peygamber (s.a.s.) cuma namazınıilk defa hicret esnasında Medine yakınlarında, Salim b. Avf yurdundaki RanunaVadisi’ nde kıldırmıştır.

     Cuma, Müslümanları bir araya getiren birgündür. Bu gün Müslümanların kendilerini ilgilendiren konularda istişarelerdebulundukları, kaynaşıp birliktelik ruhu kazandıkları mübarek bir gündür.

       Yüce Rabbimiz, mü’minlerin duygu vedüşüncelerinde, söz ve fiillerinde dünya ve ahiret dengesini oluşturmalarını,her iki hayat için de çalışılmalarını ister. Dünya hayatı, ebedî âlemdekihayata göre çok kısadır; kul bunu unutup dünya ebedî imiş gibi kendini onavermemeli, dünyasını âhireti için değerlendirmelidir.

       Dünyalık hiçbir iş ve uğraş Cumanamazını kılmamaya mazeret olamaz. Hiçbir maddi kazanç Cuma namazını kaçırmasebebiyle oluşan büyük kaybı telafi edemez.

                                                 Cuma Gününün Önemi

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِالْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ ذَلِكُمْ خَيْرٌلَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ                       

“Ey iman edenler! Cuma günü namaz için çağrıyapıldığı zaman, hemen Allah’ın zikrine koşun ve alışverişi bırakın. Eğerbilirseniz bu, sizin için daha hayırlıdır. (Cuma, 62/9.)

                             Âyet-i kerîmelerdedikkat çekilen hususlar şunlardır:

     Birincisi;“Cuma günü namaza çağrılmak”tan maksat, hutbeden önce Cuma namazı için okunaniç ezandır. Resûlullah (s.a.s.) zamanında Cuma günü sadece bir ezan okunurdu. Oda Cuma namazı ezanı idi. Hz. Ebubekir ve Hz. Ömer döneminde de böyle devametti. Fakat Hz. Osman zamanında cemaat iyice kalabalık hale gelince, Cumavaktinden önce halka vaktin girdiğini bildirmek üzere bir ezan daha okunmasıkararlaştırıldı. O günden sonra böyle bir uygulama devam ede geldi.

İkincisi; “zikrullah”tan maksat, Cumahutbesi ve Cuma namazıdır. İkisi de farzdır. Burada hutbeye zikrullah denmesi,hutbede zikrullah sayılacak dualar okunmalı, zikirler yapılmalı, Allah’ı, O’nunrahmetini ve azabını hatırlatıcı şeyler söylenmelidir.

Üçüncüsü; “zikrullâha koşmak”, ilk aklageldiği şekilde ayaklar üzere koşarak namaza gitmek değildir. Zira Resûlullah(s.a.s.) bu şekilde koşarak namaza gitmeyi yasaklamıştır. Hadis-i şerifte şöylebuyrulur:

“Namaz için kâmet getirilecek olursa, onakoşarak gitmeyin. Ona vakar ve sükûnet ile gidin.” (Müslim, Mesâcid 151)

Dolayısıyla “koşmak”tan maksat, diğerişleri ve meşgaleleri bırakarak cumaya gitmek, kalp ve niyetle yönelmek, onuifa için abdest almak, elbiseleri giymek gibi gerekenleri yapıp yolakoyulmaktır.

Dördüncüsü; “alışverişi bırakmak”: Bu ifadesadece alışverişi değil, tüm meşguliyetleri bırakarak namaz için hazırlanmayıda içine alır.

  Cuma gününün önemihakkında peygamber efendimiz şöyle buyurmuştur;

خَيْرُ يَومٍ طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُيَوْمُ الْجُمُعَةِ: فِيهِ خُلِقَ آدَمَ، وَفِيهِ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ، وَفِيهِ أُخْرِجَمِنْهَا.

Üzerine güneş doğan en hayırlı gün cumagünüdür. Âdem o gün yaratıldı, o gün cennete konuldu ve yine o gün cennettençıkarıldı. (Müslim, Cum`a 17, 18, (I,585)

                                               Cuma Günü YapılmasıGerekenler

        Bıyıkları kısaltmak, dişleritemizlemek, tırnak kesmek vb. bedeni temizlikleri yapmak, güzel ve temiz elbisegiymek, mümkünse güzel koku sürünmek, camiye erken gitmek, camileri temizleyipkokulandırmak, Hz. Peygamber’e salâtü selam getirmek gibi hususların yerinegetirilmesi sünnet kabul edilmiştir. Cuma gününde, farz olan Cuma namazının dışında boy abdesti almaksünnettir.

عَنِابنِ عُمَرَ رَضِيَ الله، أنَّ رَسولَ الله صلى الله عليه وسلم قالَ: إذا جَاءَ أَحَدُكُمُ الجمعُة، فَلْيَغْتَسِلْ.

       İbn Ömer (r.a)’ dan rivayet edildiğinegöre Resûlullah (s.a.v) şöyle buyurdu: “Biriniz cuma namazınagideceği zaman boy abdesti alsın. (Buhârî, Cum`a 2, 5)

       Başka bir hadislerinde Peygamberefendimiz şöyle buyurmuştur:

        Bir kimse cuma günü boy abdesti alarak elinden geldiğince temizlenir,saçını sakalını yağlayıp tarar veya evindeki güzel kokudan süründükten sonracamiye gider, fakat orada yan yana oturan iki kimsenin arasını açmaz, sonraAllah Teâlâ’nın kendisine takdir ettiği kadar namaz kılar, daha sonra sesiniçıkarmadan imamı dinlerse, o cumadan öteki cumaya kadar olan günahlarıbağışlanır. (Buhârî,Cum`a 6, 19)

                                        Cuma günü dikkat edilecek hususlar;

- Cuma günü Haftalık Bayram günü  olduğu için, sadece Cuma günü oruç tutulmaz,bir gün öncesi veya sonrası ile beraber tutulabilir.

- Cuma günü namazdan önce yola çıkmak mekruhtur.

- Cuma günü Duâların kabul edildiği icabet saativardır.

- Günahlar o gün örtülür.

- Cuma günü bu ümmet için hayrı artırılmış bir gündür.

                                                  Cuma Namazı Kimlere Farzdır?

        Bir müslümanın Cuma namazı ile yükümlüolabilmesi için erkek, hür, mukim (dinen yolcusayılmayan) ve mazeretsiz olması şarttır. Böylekimselere Cuma farz ı ayndır. Farz olduğu, Kitap, Sünnet ve İcma ile sabittir.

       Cuma namazından önce ve sonra çalışmakve alışveriş yapmakta bir sakınca yoktur. Ancak cuma namazı kılmakla yükümlüolanların cuma saatinde alışverişi terk etmeleri ve camiye gitmeleri gerekir.Bu itibarla cuma namazı kılmakla yükümlü olmayanlar, alışveriş yapabilirler.

İmam minbere çıkıpiç ezanın okunmasından itibaren namaz kılınıncaya kadar alışveriş ve benzeribir dünya işiyle meşgul olmak Hanefîler’e göre tahrîmenmekruh, çoğunluğu oluşturan diğer fukahaya göre ise haramdır.

        Cuma namazı kadınlara farz değildir.Kadınlar camiye gelip Cuma namazı kılarlarsa, bu namazları geçerli olur, o günayrıca öğle namazı kılmalarına gerek yoktur. Asr ı Saadette kadınlar Cumanamazına gitmişler, Rasulullah onlara camiye gelirlerken koku kullanmamalarınıtavsiye etmiştir. (İbn Ebu Şeybe, Musannef, Salavat, 340)

                                                    Cuma Namazından Muaf Olanlar

1. Hastalık. Hasta olup cumanamazına gittiği takdirde hastalığının artmasından veya uzamasından korkankimse cuma namazı kılmakla yükümlü olmaz. Yürümekten âciz durumda bulunan çokyaşlı kimseler de bu konuda hasta hükmündedirler.

2. Körlük vekötürümlük: Kendisini camiye götürebilecek biri bulunan âmâya cuma namazıfarzdır. Kendisini camiye götürebilecek kimsesi bulunmayan âmâya ise, bütünbilginlere göre cuma namazı farz değildir. Ayakları felç olmuş veya kesilmişkimselerle yatalak hastalara da cuma namazı farz değildir. Ama kılarlarsa Cumanamazı geçerlidir.

3. Uygun olmayan havave yol şartları: Cuma namazına gittiği takdirde kişinin önemli bir zarara veyasıkıntıya uğramasına yol açacak çok şiddetli yağmur bulunması, havanın çoksoğuk veya sıcak olması veya namazgâha ulaşımın mümkün olamaması gibidurumlarda cuma namazı yükümlülüğü düşer.

4. Korku: Cuma namazına gittiğitakdirde malı, canı veya namusunun tehlikeye gireceğine dair endişeler taşıyankimseye de cuma namazı farz değildir.

Rasulullah buyurdular ki: Cuma namazı, dört kişi hariç geri kalan her müslüman üzerinecemaat içinde yapması gereken vacib bir hakk'dır. Cumadan istisna edilen budört kişi şunlardır: Köle, kadın, çocuk ve hasta. (Ebu davud, salat, 214)

                                                    Cuma Namazının Fazileti

عَنْ أبي هُرَيرَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صلىالله عليه وسلم قالَ: الصَّلَوَاتُ الخَمْسُ وَالجُمُعَةُ إلى الجُمُعَةِ،وَرَمَضَانُ إلى رَمَضَانَ، مُكَفِّرَاتٌ ما بَيْنَهُنَّ إذا اجْتُنِبَتِالكَبَائِرُ.

       Ebû Hüreyre (r.a)’den rivayet edildiğinegöre Peygamber (s.a.v) şöyle buyurdu: “Büyük günahlardankaçınıldığı sürece, beş vakit namaz ile iki cuma ve iki ramazan, aralarındageçen günahlara keffaret olur. ” (Müslim, Tahâret 16.(I,209)

       Hadis i şeriflerde,Cuma namazı için gerekli hazırlıkları yapıp, cami adabına uygunhareket eden, kimseyi rahatsız etmeyen, hutbeyi dinleyen kimsenin küçükgünahlarının bağışlanacağı, camiye erkenden gitmenin, nafile kurban etmesevabına erdireceği bildirilmektedir.

        Selmân (r.a)’den rivayet edildiğine göreResûlullah (s.a.v) şöyle buyurdu: “Bir kimse cuma günü boyabdesti alarak elinden geldiğince temizlenir, saçını sakalını düzeltip tararveya evindeki güzel kokudan süründükten sonra câmiye gider, fakat orada yanyana oturan iki kimsenin arasını açmaz, sonra Allah Teâlâ’nın kendisine takdirettiği kadar namaz kılar, daha sonra sesini çıkarmadan imamı dinlerse, ocumadan öteki cumaya kadar olan günahları bağışlanır. ” (Buhârî, Cum`a 6, 19)

           Ebû Hüreyre(r.a)’den rivayet edildiğine göre Resûlullah (s.a.v) şöyle buyurdu: “Bir kimse cuma günücünüplükten temizleniyormuş gibi boy abdesti aldıktan sonra erkenden cumanamazına giderse bir deve kurban etmiş gibi sevap kazanır. İkinci saattegiderse bir inek, üçüncü saatte giderse boynuzlu bir koç kurban etmiş gibisevap kazanır. Dördüncü saatte giderse bir tavuk, beşinci saatte giderse biryumurta sadaka vermiş gibi sevap elde eder. İmam minbere çıkınca meleklerhutbeyi dinlemek üzere topluluğun arasına katılır. ” (Buhârî, Cum`a 4, (I,213); Müslim, Cum`a 10, (I,582)

  Rasulullah buyurdu: "Cuma günü olunca, mescidinher bir kapısında melekler vardır. İlk gelenleri sırayla yazarlar. İmam(minbere) oturunca defterleri kapatıp, zikri dinlenmeye giderler.“(Müslim, “Cuma”, 8)

       Başka bir hadisindeAllah Rasulü şöyle buyurmuştur;                                       

إنَّمِنْ أَفضلِ أيَامِكُمْ يَوْمَ الجُمُعَةِ، فَأَكْثِرُوا عَليَّ مِنَ الصَّلاةِفِيهِ، فَإنَّ صَلتكمْ مَعْرُوضَةٌ عَلَي 

Evsİbni Evs (r.a)’den rivayet edildiğine göre Resûlullah (s.a.v) şöyle buyurdu: “Günlerinizinen faziletlisi cuma günüdür. Bu sebeple o gün bana çokça salâtü selâmgetiriniz; zira sizin salâtü selâmlarınız bana sunulur. (Ebû Dâvûd, Vitir 26,(I,635).

                                                   Cuma namazı kılınışı

       Cuma Namazı önce dört rek’at sünnetkılınır. Bu, Cumanın ilk sünnetidir. Sonra hatip hutbe okur ki, bu, Cumanınsahih olmasının şartlarındandır ve farzdır. Hutbeden sonra cemaat imama uyarakiki rek’at Cumanın farzını kılar. Bundan sonra dört rek’at sünnet kılınır. Buda Cumanın son sünnetidir. Bu namazın önemi hakkında peygamber efendimiz şöylebuyurmuştur;

إذاصَلَّى أَحدُكُمُ الجُمُعَةَ ، فَلْيُصَلِّ بعْدَهَا أَرْبعاً                   

“Biriniz cumanınfarzını kılınca, ardından dört rek`at namaz daha kılsın.” (Müslim, Cum`a 67-69)

Daha sonra Zuhr-ıâhir adıyla dört rek’at, son olarak da vaktin sünneti diye iki rek’at dahakılınır. Zuhr-ı âhir ve vaktin son sünnetini dileyen kılmayabilir. Fakatcumanın son sünnetini mutlaka kılmaya çalışalım.

                                   Hutbe esnasında Yapılması Sakıncalı Olan davranışlar

     Cuma günü imam minbere çıkıp iç ezanınokunmasından itibaren namaz kılınıncaya kadar,  alışveriş ve benzeri bir dünya işiyle meşgul olmak, Cuma günü namazvakti girdikten sonra yolculuğa çıkmak, hutbe esnasında başka şeylerle meşgulolmak gibi bazı hususların yapılması yasaklanmıştır. Cuma hutbesi Cuma namazıgibi Allah’ı zikir kapsamındadır. Bu esnada yanında konuşan kimseyi ikaz etmekbile uygun değildir.

AllahRasulu bu konuda şöyle buyurdu:

مَنْ تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَثُمَّ أَتَى الْجُمُعَةَ، فَاسْتَمَعَ وَأَنْصَتَ، غُفِرَ لَهُ مَا بَيْنَهُوَبَيْنَ الْجُمُعَةِ وَزِيَادَةِ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ، وَمَنْ مَسَّ الْحَصَى،فَقَدْ لَغَا.

  Ebû Hüreyre (r.a)’den rivayet edildiğine göreResûlullah (s.a.v) şöyle buyurdu: “Bir kimse güzelce abdestalarak cuma namazına gelir, hutbeyi ses çıkarmadan dinlerse, iki cumaarasındaki ve fazla olarak üç günlük daha günahları bağışlanır. Kim hutbeokunurken çakıl taşlarıyla oynarsa, boş ve mânasız bir iş yapmış olur. ” (Müslim, Cum`a 27, (I,587)

                            Hutbe okunurken Dikkat etmemiz gerekenhususlar şunlardır:

  -  Huşu içinde, sessizce ve can kulağıyla hatibidinlemek,

 - Hutbe esnasında yanındakiyle konuşmamak,

 - Cep telefonuyla meşgul olmamak,

 - Hattayanımızdaki konuşuyorsa onu uyarmamak,

 - Hatibin yaptığı dua’lara içimizden sessizceAmin demek,

 - Hutbe esnasında oturuşumuz namaz kılıyorgibi diz üstü oturarak olmalı,

Bu saydığımız hususlara riayetetmemek, hutbenin özünden uzaklaşmaya, sevabından mahrum kalmaya sebep olur.

       Üzülerek ifade etmek gerekir ki ibadetinruhuna aykırı söz konusu davranışlar cemaatimiz arasında gittikçeyaygınlaşmaktadır. Hâlbuki Resul-i Ekrem (s.a.s) hutbe esnasında yanındakonuşan arkadaşını ikaz etmeyi dahi hoş karşılamamış ve bu konuda ümmetinişöyle uyarmıştır:

                                                                                          وَمَنْمَسَّ الْحَصَى، فَقَدْ لَغَا

 “Cuma günü imam hutbe okurken konuşan, arkadaşına‘Sus! diyen, hatalı bir iş yapmış olur.” (Müslim, Cum’a, 11)

       Hutbenin, namazın birparçası olduğunu unutmayalım. Hutbe esnasında ilgi ve alakamızı sadece hatibeve hutbeye verelim. İbadetimizin ruhuna uymayan davranışlardan sakınalım.Duaların kabul olunduğu bu icabet vaktinde bedenimiz, zihnimiz, kalbimiz vegönlümüz sadece Rahmân’a yönelsin.     

                                                            İcabet saati          

       Cuma gününün içine saklanmış olup dua vetevbelerin kabul edileceği vakit olan  “saatu-licabe”ye rastlayabilmek için çaba harcamalı, Kur’an okumalı,zikir yapmalı, Rasulullah’a salat ü selam getirmeli samimi bir kalp ile YüceAllah(cc)’a dua ve istiğfarda bulunmalıyız.

عَنْأبي هُرَيرَةَ: أنَّ رَسُولَ الله صلى الله عليه وسلم ذكرَ يَوْمَالجُمُعَةِ، فَقَالَ: فِيهِ سَاعَةٌ لاَ يُوَافِقها عَبْدٌ مُسْلِمٌ،وَهُوَقَائِمٌ يُصَلِّي يَسْأَلُ الله شَيْئاً، إلاَّ أَعْطَاهُ إيَّاه وَأَشارَبِيَدِهِ يقَلِّلُهَا.

EbûHüreyre (r.a)’den rivayet edildiğine göre Rasûlullah (s.a.v) cuma gününden sözederek şöyle buyurdu: “Cuma gününde bir zaman vardır ki, şayet birMüslüman namaz kılarken o vakte rastlar da Allah’tan bir şey isterse, Allah onadileğini mutlaka verir. ” Resûl–i Ekrem o zamanın pek kısaolduğunu eliyle gösterdi. (Buhârî, Cum`a 37, (I,224)

EbûBürde İbni Ebû Mûsâ el–Eş`arî (r.a) şöyle dedi: Bir gün Abdullah İbni Ömerbana:

-Cumagünü duaların kabul edildiği zaman hakkında babanın Resûlullah (s.a.v)’den birhadis rivayet ettiğini duydun mu? diye sordu. Ben de:

-Evet,duydum. Babam, Resûlullah (s.a.v)’i şöyle buyururken işittiğini söyledi: -“Ovakit, imamın minbere oturduğu andan namazın kılındığı zamana kadar olan süreiçindedir. ” (Müslim, Cum`a 16)

                                    Cuma Günü SalavatGetirmenin Fazileti

Rasulullah şöyle buyurdu:

إنَّ مِنْ أَفْضَلِ أَيَّامِكُمْ يَوْمَالْجُمُعَةِ، فَأَكْثِرُوا عَليَّ مِنَ الصَّلَاةِ فِيهِ، فَإنَّ صَلَاتِكُمْمَعْرُوضَةٌ عَلَيَّ.                                                     

Günlerinizin en faziletlisi cumagünüdür. Bu sebeple o gün bana çokça salâtü selâm getiriniz; zira sizin salâtüselâmlarınız bana sunulur. (Ebu davud)

                        Cumanamazını özürsüz olarak terk etmek büyük günahtır

    Bir hadislerinde Efendimiz (s.a.s.) şöylebuyurur:                                                    

لَيَنْتَهِيَنَّ أَقْوَامٌ عَنْ وَدْعِهِمُالجُمُعَاتِ، أَوْ لَيَخْتِمَنَّ الله عَلى قُلُوبِهِمْ، ثُمَّ لَيَكُونُنَّ مِنَالغَافِلِينَ.         

 “Bazı kimseler cumanamazlarını terketmekten ya vazgeçerler veya Allah Teâlâ onların kalplerinimühürler de gafillerden olurlar. ” (Müslim, Cum`a 40)

Cuma namazınınfarziyeti diğer namazlardan daha kuvvetlidir. Bir başka hadis i şeriftePeygamber efendimiz şöyle buyurdular;

مَنْ تَرَكَ ثَلَاثَ جُمَعٍ تَهَاوُنًابِهَا طَبَعَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى قَلْبِهِ                                                                                      

“Önemsemediği için üçcumayı terk eden kimsenin Allah kalbini mühürler.” (Ebu Davud, Salat, 204;)

        Çok mühim bir günü ve namazı ihmal edipCuma namazına katılmayan kişi, bu hareketiyle önceden açık olan kalbini omanevi atmosfere kapatmış, Cuma gününün hayır ve bereketinden mahrum olmuştur.

Kalbimühürlenmiş olan kimse gönlü katılaşmıştır hissetmez, gözüne perde çekilmiştirhakikati göremez, kulağı ağırlaşmıştır hakka sağır kesilir, okunan Kur’an’ınyapılan vaaz u nasihatlerin tadına varamaz, imani olgunluğa eremez.

       Halk arasında üçcuma’dan birine gidersem bir şey olmaz anlayışı var, halbuki bu durum’dainsanın kalbi mühürlenir. Çok önemli işimiz olduğunda Cuma’nın farzınayetiştiğimizde cuma namazını kılmış oluruz.

VAAZI İNDİR

Hazırlayan: Veysel BAY     ErenlerUzman Vaizi